Η ιδιωτικότητα δεν είναι προνόμιο. Είναι υποδομή παραγωγικότητας.
Μπείτε στα περισσότερα σύγχρονα γραφεία και θα βρείτε την ίδια ακριβώς διαρρύθμιση: σειρές από ενιαίους πάγκους εργασίας (bench desks), γυάλινες αίθουσες συνεδριάσεων και ένα workcafé κάπου στη μέση. Η σχεδιαστική αυτή γλώσσα εκπέμπει εξωστρέφεια, συνεργασία και νεοτερισμό. Δείχνει ωραία σε ένα portfolio και φωτογραφίζεται εξαιρετικά για το εταιρικό φυλλάδιο.
Σύμφωνα, όμως, με έναν διαρκώς αυξανόμενο όγκο ερευνών στον τομέα της νευροεπιστήμης, η ίδια αυτή διαρρύθμιση υπονομεύει αθόρυβα την απόδοση των ανθρώπων που εργάζονται εκεί καθημερινά.
Τι προσφέρει τελικά το γραφείο;
Σε μια παγκόσμια μελέτη που διεξήχθη σε εννέα χώρες και δημοσιεύθηκε φέτος, η Steelcase ρώτησε τους εργαζομένους τι βιώνουν πραγματικά στους χώρους εργασίας τους. Ένα ποσοστό ξεχωρίζει: το 58% των ανθρώπων δεν μπορεί να εξασφαλίσει ιδιωτικότητα όταν τη χρειάζεται.
Όχι περιστασιακά. Όχι μόνο όταν οι αίθουσες συσκέψεων είναι κλεισμένες. Αλλά συστηματικά, δομικά, από τον ίδιο τον σχεδιασμό του χώρου.
Και οι συνέπειες δεν είναι θεωρητικές. Σύμφωνα με την ίδια έρευνα, η ικανοποίηση στον χώρο εργασίας διπλασιάζεται όταν οι άνθρωποι έχουν πρόσβαση σε ατομικούς, κλειστούς χώρους. Δεν βελτιώνεται απλώς ελαφρώς· διπλασιάζεται. Το χάσμα μεταξύ των αναγκών των εργαζομένων και των παροχών των περισσότερων γραφείων δεν είναι ζήτημα επίπλωσης. Είναι ζήτημα στρατηγικής.
Πώς αντιδρά ο εγκέφαλος στο open-plan περιβάλλον
Οι περισσότεροι από εμάς αντιλαμβανόμαστε διαισθητικά ότι ο θόρυβος αποσπά την προσοχή. Αυτό που είναι λιγότερο κατανοητό είναι ότι η οπτική έκθεση είναι εξίσου επιζήμια και ακόμη πιο δύσκολο να αποφευχθεί.
Οι ερευνητές της Steelcase, σε συνεργασία με το Center for Healthy Minds του Πανεπιστημίου Wisconsin–Madison, πραγματοποίησαν μία ελεγχόμενη μελέτη αξιολογώντας αυτό που ονόμασαν «παρατεταμένη προσοχή» (sustained attention): την ικανότητα του εγκεφάλου να παραμένει προσηλωμένος σε ένα έργο σε βάθος χρόνου. Οι συμμετέχοντες ολοκλήρωσαν τις ίδιες γνωστικές ασκήσεις σε δύο διαφορετικά περιβάλλοντα: σε έναν τυπικό ανοιχτό χώρο εργασίας και σε έναν ατομικό χώρο με μερική οπτική απομόνωση. Και στα δύο περιβάλλοντα ο θόρυβος βάθους ήταν πανομοιότυπος.
Τα αποτελέσματα ήταν ξεκάθαρα. Οι συμμετέχοντες που διέθεταν οπτική ιδιωτικότητα υπέπεσαν σε σημαντικά λιγότερα σφάλματα και υπερείχαν σε απόδοση έναντι όσων εργάζονταν στον ανοιχτό πάγκο. Αυτό δεν οφειλόταν στην ακουστική, αλλά στα νευρολογικά οφέλη του οπτικού φραγμού.
Ο μηχανισμός λειτουργεί ως εξής: η περιφερειακή μας όραση είναι προγραμματισμένη για τον εντοπισμό απειλών. Όταν κάποιος περνάει από δίπλα μας, γελάει στην άλλη άκρη του δωματίου ή απλώς κινείται εντός του οπτικού μας πεδίου, ο εγκέφαλος το καταγράφει αυτόματα. Δεν μπορεί να επιλέξει να μην το κάνει. Και η καταστολή αυτού του ερεθίσματος, η διατήρηση της εστίασης παρά την ενόχληση, καταναλώνει αυτό που οι ερευνητές ονομάζουν «έλεγχο αναστολής» (inhibition control): έναν πεπερασμένο, υψηλού κόστους γνωστικό πόρο, τον οποίο ο εγκέφαλος χρειάζεται ακριβώς για το είδος της εργασίας που έχει τη μεγαλύτερη σημασία: σύνθετη ανάλυση, δημιουργική σκέψη, στρατηγικές αποφάσεις.
Τα γραφεία ανοιχτής διάταξης (open-plan) δεν κλέβουν τη συγκέντρωση τυχαία. Εξαντλούν συστηματικά τα γνωστικά αποθέματα που απαιτούνται για βαθιά εργασία (deep work) καθ’ όλη τη διάρκεια της ημέρας.
Τρεις τρόποι με τους οποίους το γραφείο αποτυγχάνει στην ιδιωτικότητα
Η έρευνα της Steelcase αναλύει περαιτέρω το έλλειμμα ιδιωτικότητας. Μεταξύ των εργαζομένων που δεν διαθέτουν προσωπικό γραφείο:
- 52% στερείται επαρκούς ακουστικής ιδιωτικότητας
- 48% στερείται επαρκούς οπτικής ιδιωτικότητας
- 40% στερείται χωρικής ιδιωτικότητας (territorial privacy), δηλαδή της αίσθησης ότι ένας χώρος τούς ανήκει, έστω και προσωρινά
Αυτά δεν είναι μεμονωμένα παράπονα. Αντιπροσωπεύουν την εμπειρία της πλειονότητας στα σύγχρονα γραφεία. Και λειτουργούν σωρευτικά: ένας εργαζόμενος που δεν μπορεί να ακούσει τις σκέψεις του, δεν μπορεί να αποφύγει τους οπτικούς περισπασμούς και δεν έχει ποτέ έναν χώρο που να θεωρεί πραγματικά δικό του, είναι απίθανο να αποδώσει στο μέγιστο των δυνατοτήτων του – ανεξάρτητα από το πόσο καλά σχεδιασμένη είναι η κοινόχρηστη κουζίνα.
Αξίζει να σημειωθεί ότι η ίδια έρευνα αναδεικνύει την έλλειψη ιδιωτικότητας ως τον συνδετικό κρίκο πίσω από άλλες ελλείψεις στην απόδοση του γραφείου: την ευεξία, την συγκέντρωση και την ικανότητα διαχείρισης μιας καθημερινότητας που κυριαρχείται όλο και περισσότερο από οθόνες. Επιλύοντας το ζήτημα της ιδιωτικότητας, αντιμετωπίζονται πολλαπλά προβλήματα ταυτόχρονα.
Η σχεδιαστική παραδοχή που πρέπει να αμφισβητηθεί
Η κυριαρχία του open-plan σχεδιασμού στα ελληνικά εταιρικά γραφεία δεν είναι τυχαία. Προέκυψε από ένα πραγματικό σύνολο αξιών: συνεργασία, διαφάνεια, αποτελεσματική χρήση των τετραγωνικών μέτρων. Αυτές οι αξίες είναι απόλυτα θεμιτές. Το πρόβλημα εμφανίζεται όταν η ανοιχτή διάταξη γίνεται η προεπιλεγμένη απάντηση για τα πάντα, και η ιδιωτικότητα αντιμετωπίζεται ως μια πολυτέλεια που πρέπει να κερδηθεί, αντί ως προϋπόθεση για την παραγωγή ποιοτικού έργου.
Η έρευνα προτείνει ένα διαφορετικό πλαίσιο. Η ιδιωτικότητα δεν είναι το αντίθετο της συνεργασίας. Είναι αυτό που καθιστά τη συνεργασία αποτελεσματική, επειδή οι άνθρωποι που είχαν τον γνωστικό χώρο να σκεφτούν αυτόνομα, προσέρχονται στις συναντήσεις έχοντας κάτι ουσιαστικό να συνεισφέρουν.
Όπως το θέτει η Patricia Kammer, ερευνήτρια του WorkSpace Futures της Steelcase: «Μεταβαίνουμε από μια εποχή που καθοριζόταν από το πού εργάζεσαι, σε μια εποχή που καθορίζεται από το πώς σκέφτεσαι». Η συνεπαγωγή για τον σχεδιασμό των εργασιακών χώρων είναι άμεση: εάν το γραφείο δεν μπορεί να υποστηρίξει τη σκέψη, δεν μπορεί να δικαιολογήσει την ύπαρξή του.
Τι σημαίνει αυτό στην πράξη
Η λύση δεν είναι να κατεδαφιστούν οι ανοιχτοί χώροι και να χτιστούν σειρές από κλειστά γραφεία. Είναι να αντιμετωπιστεί η ιδιωτικότητα ως ένα επίπεδο υποδομής, τόσο θεμελιώδες για τον χωροταξικό σχεδιασμό όσο η καλωδίωση ισχύος και δεδομένων, διασφαλίζοντας ότι κάθε εργαζόμενος έχει αξιόπιστη πρόσβαση σε οπτική και ακουστική προστασία όταν η εργασία του το απαιτεί.
Αυτό στην πράξη μεταφράζεται σε θέσεις εργασίας με μερική οπτική απομόνωση εντός της ανοιχτής διάταξης. Μπορεί να σημαίνει ακουστικά pods, διαθέσιμα ανά πάσα στιγμή χωρίς σύστημα κρατήσεων. Μπορεί να σημαίνει μια σκόπιμη ζωνοποίηση (zoning) που δίνει στους ανθρώπους πραγματική επιλογή για το πού και πώς θα εργαστούν κατά τη διάρκεια της ημέρας.
Αυτό που σίγουρα δεν μπορεί να είναι, είναι μια εκ των υστέρων σκέψη (afterthought). Διότι όταν το 58% του εργατικού δυναμικού σας δεν μπορεί να βρει ιδιωτικότητα όταν τη χρειάζεται, η εργασία που παράγεται υπό αυτές τις συνθήκες, τα λάθη που γίνονται, οι αποφάσεις που αναβάλλονται, η σκέψη που δεν ολοκληρώθηκε ποτέ, έχει ένα κόστος που δεν αποτυπώνεται σε κανένα λογιστικό φύλλο των εγκαταστάσεων, αλλά αντανακλάται παντού αλλού.
Διαβάστε όλη την έρευνα στο τελευταίο τεύχος του Steelcase Work Better magazine.
